Γράφει ο Κώστας Αθ. Παΐσης, Δικηγόρος

Το ιστορικό μοναστήρι της ΠΑΝΑΓΙΑΣ ΤΗΣ ΠΕΛΕΚΗΤΗΣ είναι η κορωνίδα των εκκλη-
σιών της Καρύτσας και με την ύπαρξή του και τη λειτουργία του σημάδεψε τη θρησκευτική
πορεία του χωριού μέσα στους αιώνες, όπως πολύ συνοπτικά θα αναφέρουμε εδώ.
. Η σταυροπηγιακή αυτή μονή ανακηρύχτηκε ήδη «ως ιστορικό διατηρητέο μνημείο» απ΄ το έτος 1939 με Βασιλικό Διάταγμα του Γεωργίου Β΄.
Το μεγαλόπρεπο κτηριακό συγκρότημα της μονής κτίστηκε σε τέσσερεις βασικές φάσεις
μέχρι να λάβει την τελική σημερινή του μορφή. Με βεβαιότητα μπορούμε να προσδιορί-
σουμε και να αναφέρουμε επιγραμματικά τις παλιές βασικές κατασκευαστικές φάσεις της
μονής, που συνέβησαν χρονικά ως εξής:
Α΄ φάση: Αρχική ίδρυση της μονής και κατασκευή του ναού της Ανάληψης του Σωτήρος
(δηλαδή του πρώτου ναού, του καθολικού της μονής ) από κοινότητα «ανώνυμων» ασκη-
τών μοναχών πρωτο-οικιστών, που ασκήτευαν στις γύρω απ΄ τη μονή μικρές σπηλιές και
προχώρησαν στην ανέγερση του ναού της Ανάληψης περί τα μέσα του 15ου αιώνα.
Β΄ φάση: Κτίσιμο του ναού της Παναγίας της Φανερωμένης (του δεύτερου ναού της μο-
νής ) και ολοκλήρωση του βασικού κτηριακού κορμού της – με πυργοειδή και φρουριακή
διαμόρφωση – απ΄ τον ΄Αγιο Δαμιανό στα 1529, γεγονός που τον καθιέρωσε και ως τον
πρώτο επώνυμο «κτήτορα της μονής ταύτης».
Γ΄ φάση: ΄Ιδρυση του μονυδρίου της Μεταμόρφωσης του Σωτήρος (τρίτου ναού) κοντά
στην Πελεκητή απ΄ τον ηγούμενο Πορφύριο στα 1606, μεγάλη ανακαίνιση και τελική επέ-
κταση των χώρων της μονής Πελεκητής καθώς και αγιογράφηση των δύο ναών της στα
1653 και 1666 απ΄ τον ηγούμενο Παχώμιο, που υπήρξε ο μέγας ανακαινιστής της περιόδου αυτής.
Δ΄ φάση: Μεταγενέστερες επισκευαστικές, στερεωτικές και εξωραϊστικές εργασίες στη
μονή, κυρίως εξωτερικές, βελτίωση χώρων υποδοχής και προσβασιμότητας, που ξεκίνη-
σαν μετά την απελευθέρωση απ΄ τους Τούρκους (και δη κατά τα έτη 1830, 1888 , 1930 και
1958 ). Τελευταία δε πραγματοποιήθηκαν,τη δεκαετία του 1990, σημαντικές στερεωτικές
και εξωραϊστικές εργασίες σε μια φάση πλήρους ανακαίνισης και ανάδειξης της μονής με
βάση υποδειγματική μελέτη που βραβεύτηκε απ΄την Ευρωπαϊκή Ένωση (COMITION).
Η παλαιότερη χρονολογία ίδρυσης της μονής καταγράφεται απ΄ τον Μητροπολίτη Ιεζεκιήλ

Η ΟΝΟΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΜΟΝΗΣ:
Αξιολογώντας όλες τις γραπτές και χρονολογημένες ιστορικές πηγές και αναζητώντας
την ιστορική διαδρομή της ονομασίας της μονής, καταλήγουμε επιγραμματικά στο συμπέ-
ρασμα, ότι:
α) η μονή απ΄ την ίδρυσή της μέχρι και τα χρόνια του όσιου Ευγένιου Γιαννούλη (θά-
νατος 1682) αναφέρονταν ως «μονή του Σωτήρος» , όπως χαρακτηριστικά αναφέρεται σε
επιστολή του Ευγ. Γιαννούλη στα 1667 καθώς και παλαιότερα -εν γενικεύσει- στο σχετικό
σιγίλλιο του 1606.
β) ήδη απ΄ το 1682 η μονή αναφέρεται ως μονή της «Θεοτόκου της Πεφανερωμένης»,
όπως πανηγυρικά αναγράφεται τούτο και στη σιδερένια σφραγίδα της που κατασκευάστη-
κε εκείνο το έτος, γεγονός που φανερώνει ότι η ίδια η διοίκηση της μονής δια του ηγουμέ-
νου της Θεοφάνη Α΄,είχε επισήμως επιλέξει αυτή την ονομασία για το μοναστήρι και την
αποτύπωσε στη σφραγίδα της.
γ) όμως απ΄ το 1712 (σε επιστολή του όσιου Αναστάσιου Γόρδιου) και εντεύθεν καθιε-
ρώνεται μόνιμα πλέον η ονομασία « Μονή Πελεκητής», ονομασία που φαίνεται ότι ήδη εί-
χε επικρατήσει και ήταν ήδη σε χρήση,τουλάχιστον ανάμεσα στο λαό, απ΄ τα προηγούμενα
χρόνια .Κατά το έτος εκείνο, λοιπόν, και για πρώτη φορά η μονή αναγράφεται ως «Μονή
ΠΕΛΕΚΗΤΗΣ»,
δ) παράλληλα η μονή αναφέρεται συχνά ανά τους αιώνες και -συνοπτικά-απλώς ως
«Μοναστήριον Καρύτσης» , ονομασία που και ως τις μέρες μας χρησιμοποιείται περιστα-
σιακά («Το μοναστήρι της Καρύτσας») λόγω της ταύτισής της εδαφικά, ιστορικά και λει-
τουργικά με το χωριό αυτό.
ε) τελικά, κυρίως μετά την απελευθέρωση της χώρας απ΄ τους Τούρκους, επικράτησε
αποκλειστικά η γνωστή ήδη ονομασία της μονής ως Μοναστήρι της « ΠΑΝΑΓΙΑΣ ΤΗΣ ΠΕ-
ΛΕΚΗΤΗΣ» . Με το όνομα αυτό αναφέρεται σε δύο λειψανοθήκες των ετών 1810 και 1812,
σε ιστορικά έγγραφα της Μοναρχίας Ευρυτανίας το 1838 και με το ίδιο όνομα αναγνωρί-
στηκε το 1939 ως ιστορικό μνημείο. Με την ίδια ονομασία ως «Παναγία Πελεκητή» εκφέρε-
ται και σήμερα και έχει επίσημα πλέον αναγνωρισθεί και καθιερωθεί κι΄ αυτή, ως ένα απ΄
τα έξι χιλιάδες περίπου γνωστά προσωνύμια της Θεοτόκου . Είναι, λοιπόν, προφανές, ότι
«ανάδοχος» της Παναγίας της Πελεκητής ήταν τελικά η ντόπια λαϊκή παράδοση .

Ο ΑΓΙΟΣ ΔΑΜΙΑΝΟΣ ως «κτήτωρ» της μονής Πελεκητής.
Απ΄ την αρχή της εγκατάστασής του στο μοναστήρι της Καρύτσας (πότε ζώντας κοινοβιακά σ΄ αυτό και πότε ως ερημίτης ησυχάζων σε κοντινή σπηλιά λίγο πιο πάνω απ΄ τη μονή) ο ΄Αγιος έπαιξε καθοριστικό και πρωταγωνιστικό ρόλο στη ζωή της μονής και αναδείχτηκε σε σημαντική μορφή αυτής . Εκτός απ΄ την αποστολική του δράση, που είχε ως κύριο σκοπό να τονώσει τα θρησκευτικά συναισθήματα και την πίστη των
κατοίκων της Καρύτσας, ξεκίνησε
παράλληλα και το έργο του κτισίμα-
τος του ναού της Κοίμησης της Θεοτό-
κου ανατολικά και δίπλα ακριβώς
(ομότοιχος) στον ήδη υπάρχοντα ναό
της Ανάληψης του Σωτήρος. Με την
κατασκευή του ναού της Παναγίας ο
Δαμιανός επεξέτεινε το μοναστήρι
και ακολούθως περιτοίχισε εξωτερι-
κά τους δύο ναούς με φρουριακού
τύπου τείχος δημιουργώντας έτσι
παράλληλα πολλούς νέους χώρους
(κελιά, αποθήκες, ηγουμενείο, βοηθητικούς χώρους κλπ) και δίνοντας στη μονή την τελι-
κή όψη του όλου κτηριακού συγκροτήματός της.
Στα χρόνια,λοιπόν, της διαμονής του Αγίου στη μονή ανηγέρθη με πρωτοβουλία του ο
ναός της Παναγίας (δεύτερος ναός μέσα στο ίδιο κτηριακό συγκρότημα) και ολοκληρώθη-
κε το κτίσιμο του μοναστηριού , περί το έτος 1529, σε βαθμό που ο ΄Αγιος δικαιολογημένα
να περάσει αυτός στη μνήμη των ντόπιων πιστών ως ο κτήτωρ της μονής Πελεκητής .
Ο ΄Αγιος Δαμιανός γεννήθηκε στο Ρίχοβο Αγράφων (διαλελυμένο σήμερα οικισμό του
Παλαιοκάτουνου Αγράφων) περί τα τέλη του 15ου αιώνα και μαρτύρησε στη Λάρισα το
1568, μόνασε στη Μονή Φιλοθέου στο ΄Αγιο ¨Ορος, στον ΄Ολυμπο, στον Κίσσαβο , έφτασε
στην Καρύτσα περί το 1525και εγκαταστάθηκε στο μικρό τότε μοναστήρι της, όπου και έζησε για δεκαπέντε περίπου χρόνια, όπως μας πληροφορεί σχετικά και η τοπική προφορική
παράδοση, η οποία έχει διασώσει σημαντικά
στοιχεία απ΄ τη ζωή και το έργο του Αγίου στην
Καρύτσα μεταξύ των ετών 1525-1540 καθώς και
για τον άδικο διωγμό του απ΄ το χωριό από ισχυ-
ρούς διοικητικούς και εκκλησιαστικούς παράγο-
ντες και κύκλους .
Ο Μητροπολίτης Θεσσαλιώτιδος Ιεζεκιήλ
έγραψε γύρω στα 1929 3
: «Η φήμη του Αγίου Δα-
μιανού διεδόθη εις όλην την Θεσσαλίαν, όπου προ-
κάλεσε την προσοχή των Τούρκων, ένεκα δε τούτου ο
΄Αγιος ανήλθεν εις τα ορεινά ΄Αγραφα καταλαβών
εις το χωρίον Καρίτσα Ευρυτανίας την Μονήν της
Παναγίας της Πελεκητής και επί δεκαετίαν εκεί δι-
αμείνας οσίως και εναρέτως τον βίον διερχόμενος και κηρύττων τας ευαγγελικάς αληθείας …»
αποδεχόμενος και αυτός ότι ο ΄Αγιος Δαμιανός ερχόμενος στην Καρύτσα εγκαταστάθηκε
στην ήδη υπάρχουσα μονή Πελεκητής .

Πηγή: Ιστόρηση – Τεύχος 8 Επιθεώρηση με θέματα Τοπικής Ιστορίας